1973 Ford isyanı sahneye taşındı: Unutturulan Türk grevi
SOURCE:OdaTV
1973 Köln Ford grevinin 52’nci yılında Almanya’da rap’in zirve isimlerinden Eko Fresh, Sanat Ensemble ile birlikte “Eine Mark Mehr” (Bir mark daha fazla) şarkısıyla müzikseverlerin karşısına çıktı.
Bu şarkı gerçekte 1973 Ford Grevi’nden ilham alan “Baha und die wilden Siebziger” (Baha ve Çılgın Yetmişler) müzikalinin de ana müziği. Eko Fresh ve Sanat Ensemble imzası taşıyan işte bu çalışma 1973 yılında Köln Ford Fabrikası’nda yükselen talebi bugünün diliyle yeniden görünür kılan kültürel bir çağrı niteliği taşıyor. Şarkı, Almanya’daki göçmen emeğinin, sınıfsal kırılmaların ve kuşaklar arası aktarılan deneyimlerin sahne üzerinde yeniden dile gelme biçimi.
Şarkıdan oyuna uzanan söz konusu anlatı hattı, yıllar boyunca bastırılmış, ertelenmiş, çoğu zaman görmezden gelinmiş yaşam gerçekliklerini görünür kılıyor. Bu nedenle “Bir mark daha fazla” şarkısını anlamak için önce bu sesi kimin taşıdığına bakmak gerekiyor.
EKO FRESH’İN HİKÂYESİ
Eko Fresh, gerçek adıyla Ekrem Bora, Köln’de dünyaya geldi. Hayatı, Almanya’nın işçi mahallelerinde şekillenen Ekrem, çocukluğunu Mönchengladbach’ta ve Köln’ün Kalk semtinde geçirir. Annesi Kürt kökenli ve çocukluğunu Türkiye’de geçirmiş, çok genç yaşta Almanya’ya gelmiş, okul sistemine dahil olamadan doğrudan fabrikada çalışmak zorunda kalmış bir emekçi. Bu deneyim, Eko Fresh’in dünyasında erken yaşta yer eden sınıfsal farkındalığın temel taşlarından biri olacaktır.
Babası Nedim Hazar ise politik nedenlerle Türkiye’den ayrılmak zorunda kalmış, Almanya’da üretimini sürdüren güçlü bir sanatçı. 1980 askeri darbesinin ardından Almanya’ya sığınan Nedim Hazar, müzikle olduğu kadar politik duruşuyla da tanınıyor. Eko Fresh’in sanatla kurduğu ilişkinin arkasında bu çok katmanlı aile mirası olduğunu düşünebiliriz. Bir yanda işçi sınıfı deneyimi, diğer yanda politik sürgün ve sanatsal üretim. Bu iki hat, Eko Fresh şarkılarının sözlerinde ve sanatçının duruşunda sürekli iç içe geçiyor.
RAP SAHNESİNE ÇIKIŞ VE İLK KIRILMA NOKTALARI
Eko Fresh, henüz on beş yaşındayken rap yapmaya başlamış. Genç yaşta dikkat çeken yeteneği Berlin’e, Alman hiphop sahnesinin merkezine taşımış. Kool Savas ile kurduğu ilişki, kariyerindeki ilk büyük dönemeç. Optik Records çatısı altında yer alması, Eko Fesh’i kısa sürede Almanya çapında tanınan bir isim haline getiriyor. Kool Savas, Melbeatz ve Royal Bunker çevresi, Eko Fresh’in erken dönem estetik ve politik formasyonunda belirleyici olmuş görünüyor.
Ancak bu dönem Alman rap’inin kralı için de aynı zamanda sert çatışmaların başlangıcı. Optik Records’tan ayrılışı, Alman rap sahnesinde uzun süre tartışılan bir kırılmaya dönüşüyor. Eko Fresh, bu süreçte yalnızca Kool Savas’la değil, dönemin pek çok güçlü ismiyle açık çatışmalara giriyor. Bushido, Sido, Fler, B Tight ve Aggro Berlin çevresiyle yaşanan sözlü hesaplaşmalar, onun sahnedeki konumunu sert biçimde belirliyor.
“Die Abrechnung” (Hesaplaşma) adlı parça, bu dönemin simgesi. O dönemde Eko Fresh sadece bireysel bir öfke değil, sahnedeki güç ilişkilerine dair açık bir itiraz dile getirir. Kool Savas’ın “Das Urteil” (Hüküm) ile verdiği yanıt, Alman rap tarihinin en sert düellolarından biri olarak kayda geçer. Bu dönem, Eko Fresh’in kariyerinde bedel ödenen ama kişisel kimliğin keskinleştiği bir eşik oluyor.
Evet, Alman rap sahnesinde uzun süre konuşulan bir kırılmaya yol açan ayrılışın ardından gelen albümler, diss parçaları ve açık hesaplaşmalar, Eko Fresh’i yalnızca bir rap’çi değil, sahnenin merkezinde tartışılan bir figür haline getirmiş o dönemde. Bu çatışmalı süreç, bağımsız bir yol arayışına girmesine neden olan bir etken sanki.
“GERMAN DREAM” VE BAĞIMSIZLIK ARAYIŞI
Bu çatışmalı sürecin ardından Eko Fresh, “German Dream” etiketiyle kendi yolunu açıyor. Bu etiket, bir müzik şirketi olarak algılanmamalı. Bu yapı aynı zamanda Almanya’daki göçmen gençlerin sesi olmayı hedefleyen bir platformdur.
Summer Cem, Kay One ve Azra gibi isimlerle kurduğu bağlantılar, bu dönemin ürünü. Azra ile birlikte yaptığı “Dünya Dönüyor” albümü, Almanya’daki Türkçe rap üretiminin önemli örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.
Eko Fresh, ana akımın dışında kalmayı göze alarak kendi anlatısını kurmaya çalışıyor ve işte bu süreçte eleştiriliyor, hatta dışlanıyor, ancak aynı zamanda kendi dilini keskinleştirmesini sağlıyor.
Zamanla müziğinde daha açık biçimde sosyal meseleleri ele almaya başlıyor. Irkçılık, aidiyet, Almanya’da göçmen olmanın gündelik baskıları onun şarkılarında merkezi bir oy oynamaya başlıyor. Bu çizgi,Eko Fresh’i hiphop çevrelerinin yanı sıra daha geniş bir toplumsal alanda görünür kılmasını da sağlıyor.
ANA AKIMLA YENİDEN TEMAS VE GENİŞLEYEN ETKİ ALANI
Eko Fresh’in kariyerindeki bir diğer önemli viraj, ana akımla yeniden kurduğu ilişki olarak karşımıza çıkıyor. Albümleri listelerde üst sıralara çıkıyor, Eksodus ile Almanya listelerinde bir numaraya yerleşiyor. “Deutscher Traum” (Alman Rüyası), “König von Deutschland” (Almanya Kralı) gibi albümlerle hem ticari başarı hem de kültürel etki yaratıyor. Bu dönemde yalnızca rap sahnesiyle değil, sinema, televizyon ve tiyatroyla da temas ediyor. Oyuncu olarak farklı yapımlarda yer alıyor, seslendirme yapıyor, belgesellerde konuşuyor.
Aynı zamanda MoTrip, Bushido, Farid Bang gibi isimlerle yaptığı işbirlikleri, Alman rap’inin farklı damarlarını bir araya getiriyor. Xzibit gibi uluslararası isimlerle çalışması, onun yerel bir figür olmanın ötesine geçtiğinin göstergelerinden kabul ediliyor.
ÖDÜLLER VE TOPLUMSAL KARŞILIĞI
Eko Fresh, kariyeri boyunca çok sayıda ödüle layık görüldü. Erken döneminde Juice Awards ile dikkatleri üzerine çekmişti. Daha sonraki yıllarda aldığı hiphop ödülleri, onun sahnedeki kalıcılığını tescillemişti. Ancak en sembolik ödüllerden biri, “Toplumsal Sorumluluk Alanında Web Video Özel Ödülü” (Webvideopreis Sonderpreis für gesellschaftliche Verantwortung) oldu. Bu ödül, müziğinin yalnızca estetik değil, toplumsal bir karşılığı olduğunu da ortaya koyuyordu. Köln kenti tarafından verilen onur ödülleri ve yaşam boyu başarı ödülleri, Eko Fresh’in Almanya’daki kültürel alanda edindiği yeri açıkça göstermektedir.
“BİR MARK DAHA FAZLA” ŞARKISINA GİDEN YOL
Bütün bu geçmiş, “Eine Mark Mehr” şarkısının sahneye taşınmasını rastlantı olmaktan çıkarıyor. Gerçekten de Eko Fresh, bu hikâyeyi anlatabilecek nadir figürlerden biri. Çünkü anlattığı şey, dışarıdan gözlemlenmiş bir tarih değil, içinden geçilmiş bir deneyim. Annesinin emeği, babasının sürgünü, kendi gençliğinin sokakları ve sahneleri bu anlatının arka planında duruyor. Sanat Ensemble ile kurulan işbirliği, bu birikimi ortak bir sahne diline dönüştürüyor.
“Eine Mark Mehr” Eko Fresh’in uzun yıllara yayılan sanatsal ve politik yolculuğunun sahnedeki yoğunlaşmış ifadesi olarak karşımızda duruyor ve bu iş, bugünün Almanya’sına da doğrudan bakıyor.
Müzikale geçmeden arka plana bakmadan olmaz. Çünkü Eko Fresh ve Sanat Ensemble imzası taşıyan “Eine Mark Mehr” 1973 yılında Köln Ford Fabrikası’nda yükselen bir talebi bugünün diliyle yeniden görünür kılan kültürel bir çağrı niteliği taşıyor. Önceki yıl araştırmacı-yazar Osman Çutsay, bu grevin arka planını şöyle aktarmıştı:
“Bundan 50 yıl önce Federal Almanya’da ortam bir de “Türk Grevi” ile iyice gerilmişti. Başbakan Willy Brandt zor durumdaydı ve bir yıla varmadan da bir komplo sonucu görevinden ayrılacaktı. Tam da böyle bir gerginlikte, Türkiye’den gelen binlerce işçi, kendilerine yoğun ayrımcılık yapıldığı ve haklarının yenildiği, ikinci hatta üçüncü sınıf insan muamelesi gördükleri iddiasıyla 1973 yılının ağustos sonlarında bir hafta Köln’deki Ford fabrikalarında üretim bantlarını durdurmuştu. Almanya ve özellikle de iktidardaki sosyal demokrat ağırlıklı iktidar, tetik üstünde bir hafta geçirmişti.
Ama unutturuldu.
Gerçekten de, böyle bir toplumsal gerilim çerçevesinde, gerek Bonn hükümetinin gerekse kapitalist dünyadaki en büyük sektör sendikası IG Metall’in (Metal İşçileri Sendikası) arkadan hançerlemesiyle 30 Ağustos 1973’te polis şiddetiyle bitirilen bu “isyan” gibi, binlerce işçiye bu “yasalara aykırı grevde” öncülük etmeyi başaran İstanbullu bir gencin yaşamı da yeterince işlenmiş değildir. Eylem sırasındaki bir fotoğrafı dönemin rakipsiz haber dergisi Der Spiegel’e kapak olan ve Alman gazetelerinde ilk sayfalarda kendisine geniş yer verilen Baha Targün, 70’lerde “feleğin çemberinden geçmiş” bir devrimci genç adamdı. 1980’e doğru Türkiye’ye geçmiş ve sonrasında ömrünün ikinci bölümünde Türkiye’de yaşayarak kendini tamamen unutturmayı başarmıştı.”
Peki neler olmuştu? Junge Welt’te yayınlanan Gorillas eski çalışanı ve mağduru Duygu Kaya’nın yazdıklarından da hareketle o döneme bir bakalım:
Türk işçileri meşhur işgücü göç anlaşması çerçevesinde 1961 yılında Almanya’ya gelmişti. Yani Almanya’ya geleli henüz 12 yıl olmuştu ve insanlık dışı koşullarda çalıştırılıyorlardı. Üstelik Almanca bilmiyorlardı. Bu yüzden sessizlerdi de. Zaten “misafirlerdi” ve elbette oy kullanmalarına da izin verilmiyordu, Alman işçilerden daha az maaş alıyorlardı buna karşılık emekleri yoğun bir şekilde sömürülüyordu.
Üstelik tıpkı bugünlere benzer ağır krizin pençesindeydi Almanya.
Enerji fiyatlarının tırmandığı, enflasyonun yüzde yediye çıktığı ve ücretlerin eridiği bir ekonomik atmosfer hâkimdi.
80 YASA DIŞI GREV ARASINDA ÖNE ÇIKTI: FORD GREVİ
Bugün hâlâ tartışmaları devam eden ve işçi sınıfının hak arayışına en önemli darbeyi vuran, buna karşılık sendikaların da razı geldiği ve devletin yanında konuşlandığı, siyaset sınıfının sırtını döndüğü, medyanın neredeyse ırkçı söylemlerle eleştirdiği “yasa dışı grevler” işte o dönemde kritik bir şekilde baş gösterdi. Mart 1973’ten itibaren Federal Almanya’da gerçekleşen yaklaşık 80 vahşi / çılgın grev (wilde streik – sendikasız grev yapmak Alman iş mahkemeleri tarafından hâlâ yasadışı kabul ediliyor) arasındaki Ford’daki dev yasa dışı grev, en önemli grev olarak karşımıza çıktı.
İZİNDEN GEÇ DÖNDÜLER İŞTEN ÇIKARILDILAR
1973 yılında Türkiye’deki izinden geç döndükleri gerekçesi ile 300 işçi işten çıkarıldı. Patronların bu hamlesi de Ford’daki barut fıçısının fitilini ateşledi. Fabrikadaki Türk işçilerini sindirmeyi hedefliyorlardı oysa.
Bir bölünme yerine dayanışma yaşandı. Ford’daki “misafir işçiler” hızla politize oldular. 24 Ağustos 1973’te, Türklerin başı çektiği İtalyan, Yunan ve Yugoslav işçilerin de yer aldığı göçmen işçi direnişine 10 bin eylemci katıldı. Göçmen işçiler beklenmedik bir şekilde greve gitmeye karar verdiler.
Kolektif bir liderlik tarafından örgütlenen grev, sadece Ford yöneticilerini değil, Federal Almanya’daki siyaset sınıfını da şaşkınlığa uğratmıştı.
1 MARK TALEBİ
Grevci Türkler ve diğer yabancı işçiler, saat ücretlerine 1 Alman Markı zam, bantlardaki üretim hızının düşürülmesi ve yıllık iznin uzatılması, ayrıca 13’üncü maaş da denilen bir izin parası talep ettiler. Ayrıca işletme yönetimine katılma hakkı ve disiplin soruşturmalarının da durdurulması istendi.
Alman işçiler ne yaptı? Büyük çoğunluğu grevlere katılmadı. Tam altı gün süren grev, son gününde yani altıncı gününde şiddet kullanılarak sona erdirildi.
Evet, taleplerini elde edememişlerdi ama işte bu Almanca bilmeyen ve yıllarca susan ezilen Türk işçileri Ford’daki grevle sessizliğini de bozmuş oldu. Alman tarihine kazınan bu “Türk grevi” misafir işçileri ve hak arayışlarını da görünür kıldı.
BAHA TARGÜN NASIL DERDEST EDİLDİ
İşte o dönemde 1969 yılında Baha Targün öğrenci olarak Almanya’ya geldi. Çevirmen olarak çalıştı. İleri Almanca bilgisi ve devrimci bilinci onu Köln’deki Ford fabrikasında çalışmaya başladıktan kısa bir süre sonra neredeyse otomatik olarak grevin lideri yaptı.
Baha Targün bu kadar iyi Almanca konuşmasaydı bu grev gerçekleşir miydi peki? Aslında sürekli Almanca bilmemekle suçlanan misafir işçilerin Almanca bilmesi zaten istenmiyordu. Sessiz kitlelerin sessiz kalmaya devam etmelerinin temel koşulu onları dilsizleştirmektir: Çünkü onlardan öğrenmeleri değil, çalışmaları beklenmekteydi.
İşyeri işçi temsilciliği grevin ardından fabrikanın tasfiye edilmesine karşı çıkmadı. Yüzden fazla misafir işçi işten çıkarıldı. 600’den fazla işçi “gönüllü” olarak istifa etti. Baha Targün grevin lideri olarak tutuklandı ve Türk Büyükelçiliğine teslim edildi.
Metal İşçileri Sendikası IG Metall grevi tam anlamıyla yasal olmadığı gerekçesiyle reddetti.
TÜRK İŞÇİLERİN DİRENİŞİNİ ŞARKIYLA ANLATMAK
İşte bu ünlü Ford grevi veya Türk grevi, yarım asır sonra yeni belgesellerin ve bu arada bir de yeni şarkının konusu oldu. Limanja ve Kanada Band gruplarının da üyesi olan solist, gitarist, saz ustası, söz yazarı ve besteci Nazım Sabuncu, Benny Ulmer’in desteğiyle sosyal medyadan da tanıttığı “1973 Grevi” şarkısıyla grevi 50’nci yılında şarkılaştıran isimlerden biriydi.
Aynı adı taşıyan slogan, sahnelenen “Baha und die wilden Siebziger” müzikalinin de çıkış noktasını oluşturuyor.
“Eine Mark mehr für alle”, göçmen işçilerin emek mücadelesinden süzülen yalın ama güçlü bir cümleyi bugüne taşıyor. Şarkının arkasındaki hikâye, müzikle tiyatronun iç içe geçtiği bu yapımda ayrıntılarıyla açılıyor.
GERÇEK OLAYLARDAN SAHNEYE
Gerçek olaylara dayanan müzikallerin uzun bir geleneği olduğu düşünüldüğünde, bu yapım da politik tiyatronun güçlü örnekleriyle aynı hatta duruyor. Göç, emek, sınıf ve aidiyet meseleleri bu oyunda didaktik bir dille değil, karakterler ve müzik üzerinden anlatılıyor.
Yapımın temel derdi, uzun yıllar boyunca resmi anlatıların dışında bırakılmış bir grevi sahneye taşımak. On binlerce işçinin katıldığı bu grev, yıllar boyunca “yabani” ya da “yasa dışı” olarak etiketlenmiş, bu nedenle de toplumsal anlatıların dışına itilmişti. Oyun, tam da bu dışarıda bırakılma haline odaklanıyor.
BİR SÖZCÜĞÜN TERSYÜZ EDİLİŞİ
Oyunun adında yer alan “wild” (vahşi) sözcüğü bilinçli bir tercihi yansıtıyor. Olumsuz bir sıfat olarak kullanılan bu kelime, yapımda anlam değiştirerek sahipleniliyor. “Wild” burada kontrolsüzlük değil, sınır tanımayan bir enerjiye, bu anlamda bir çılgınlığa işaret ediyor. Müzikal, Ford işçilerinin mücadelesini ve 70’li yılların ruhunu bu anlamda ele alıyor.
Bu yaklaşım tarihsel bir olayı anlatmakla yetinmeyen, dili de politik bir araç olarak kullanan bir estetik tercih olarak öne çıkıyor.
BAHA TARGÜN VE DÖNEMİN CANLI TANIKLIKLARI
Oyunun merkezinde Baha Targün yer alıyor. 1973 yılında kamuoyu araştırmalarına göre Almanya’daki en tanınmış Türkiye kökenli olan Targün, bugün neredeyse unutulmuş bir figür. Yapım ekibi, onun yaşamına ve mücadelesine ulaşmak için ailesiyle, arkadaşlarıyla ve grevi bizzat yaşamış işçilerle görüştü.
Seyfo Kurt ve Peter Bach, oyunda sahneye çıkarak tanıklıklarını paylaşıyor. Ford’daki ağır çalışma koşulları, grevin nasıl bastırıldığı ve yaşanan şiddet bu anlatıların merkezinde yer alıyor. O dönemde grev kapısında içecek dağıtan oyuncu Mischi Steinbrück de kendi deneyimini sahneye taşıyan isimlerden biri.
Kurmacayla gerçeğin iç içe geçtiği bu yapıda, tanıklıklar oyunun duygusal ve politik ağırlığını belirleyen temel unsurlardan biri hâline geliyor.
KURMACA KARAKTERLER VE TOPLUMSAL HARİTA
Oyundaki birçok karakter kurmaca olsa da, her biri dönemin sosyal yapısını temsil eden figürler olarak kurgulanmış. Baha’nın yakın arkadaşı Reiner Schmidtke, ideolojik olarak keskin bir Alman solcusunu temsil ediyor. Lucy Buljevic, ideolojilerden çok yaşam pratiğine inanan bir karakter olarak anlatıya farklı bir ton katıyor.
Emine Orhanoğlu, gerçek adıyla Zelâl, Kürt kimliği nedeniyle adını gizlemek zorunda kalan bir işçi olarak Pierburg Grevi’yle anlatıya dahil oluyor. Muhittin Fıratoğlu ve İsmail Erşahin, Ford’un işçi yurdunda kalan iki emekçi olarak göçmen işçilerin farklı yaşam koşullarını görünür kılıyor.
Bu karakterler aracılığıyla oyun, grevin yanı sıra göçmen emeğinin gündelik hayatını da sahneye taşıyor.
“Baha und die wilden Siebziger” klasik grev anlatılarından bilinçli olarak uzak duruyor. Fabrikanın işgal edilmesi, işçilerin geceleri depolarda kalması, birlikte tartışmaları, şarkı söylemeleri, dans etmeleri ve masal dinlemeleri sahnede önemli yer tutuyor.
Bu bölümler, grevi yalnızca bir ekonomik mücadele olarak değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel bir deneyim olarak ele alıyor. “Eine Mark mehr für alle” (Herkese Bir Mark Daha Fazla) sloganı bu atmosferde doğuyor ve oyunun ana eksenine yerleşiyor.
YARGI VE DAĞILMA
Grevin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Baha’nın yaşamı giderek yalnızlaşıyor. Politik mücadelesi sertleşirken özel hayatı da çözülüyor. Sertliğiyle tanınan yargıç Victor Henry de Somoskeoy’un verdiği karar, Baha’nın hayatında kırılma noktası oluyor.
Hapishane süreci, ziyaretler ve ardından gelen sürgün, oyunun dramatik doruk noktalarından birini oluşturuyor. Baha’nın Almanya’dan koparılışı, bir dönemin simgesel sonu olarak ele alınıyor.
MÜZİKALİN DANIŞMANI KEMAL BOZAY’IN ÇERÇEVESİ
Yapımın danışmanlarından Prof. Dr. Kemal Bozay, oyunun düşünsel arka planını şekillendiren isimlerden biri. Bozay, 1970’lerin yalnızca popüler kültürle anılmasına itiraz ediyor ve bu dönemin göçmen işçi mücadeleleriyle birlikte düşünülmesi gerektiğini vurguluyor.
Kendi ailesinin Ford geçmişi üzerinden kurduğu anlatı, bu çalışmaya kişisel bir derinlik katıyor. Bozay’a göre 1973 Ford Grevi, Almanya’daki emek ve göç tarihinin dönüm noktalarından biri ve bugün hâlâ süren mücadelelerin anlaşılması açısından temel bir referans niteliği taşıyor.
SANAT ENSEMBLE VE KOLEKTİF ÜRETİM
Yaklaşık yirmi oyuncu ve müzisyenden oluşan Sanat Ensemble, bu yapım için bir araya gelmiş çok katmanlı bir topluluk. Köln’ün bağımsız tiyatro sahnesinden gelen oyuncular, şarkı ve müziği performansın ayrılmaz bir parçası haline getiriyor.
Müzisyenler, daha önce Almanya ve Türkiye arasında dolaşan “Deutschlandlieder” (Almanya Şarkıları) projesinden tanınıyor. Bu birikim, “Baha und die wilden Siebziger”da politik ve müzikal bir derinliğe dönüşüyor.
Eko Fresh’in şarkı sözleri, Gün Tank’ın eş yazarlığı, Dr. Lale Akgün ve Serkan Seymen’in araştırma katkıları, Tony Dunham’ın rejisi, Klaus Mages’in müzik yönetimi ve Nedim Hazar’ın sanatsal liderliğiyle ortaya çıkan yapım, disiplinler arası bir kültürel üretim örneği sunuyor.
“Eine Mark Mehr” Türk işçilerin geçmişten gelen “1 Mark” talebini bugünün sahnesine taşıyan bir şarkı olarak yankılanırken, “Baha und die wilden Siebziger” ise bu yankıyı çoğaltan, emek ve göç tarihine sahneden bakan güçlü bir anlatı kuruyor.
İzleyicisini yalnızca bir dönemi hatırlamaya değil, bugünle bağ kurmaya davet eden müzikalin Türkiye’de de sahnelenmesi umuduyla.
