İkinci Dünya Savaşı öncesinde dünya genelinde inşa edilen teleskopların büyük bölümü, gökyüzüne ilgi duyan varlıklı bireyler tarafından finanse ediliyordu. Ancak savaş sonrasında bu tablo kökten değişti.

20. yüzyılın ortalarında yaşanan iki önemli gelişme, büyük teleskopların finansman yükünü büyük ölçüde devletlere ve akademik kurumlara kaydırdı. İlk olarak, evrenin daha derinlerine bakabilmek için aynalar büyüdükçe maliyetler katlanarak arttı. Ardından uzay uçuşlarının başlamasıyla, uzaya konuşlandırılan teleskopların masrafları çok daha yüksek seviyelere çıktı.

Ancak bugün bu denge yeniden değişiyor olabilir.

Eric Schmidt’ten dört teleskopluk büyük hamle

Eski Google CEO’su Eric Schmidt ve eşi Wendy Schmidt, Çarşamba akşamı yalnızca tek bir projeye değil, dört ayrı teleskop girişimine büyük bir yatırım yaptıklarını duyurdu. Her biri farklı ve yenilikçi yetenekler sunan bu projeler, toplu olarak Schmidt Observatory System adı altında toplanacak.

Bu dört teleskop arasında en dikkat çekeni ise Lazuli adlı uzay teleskobu. Başarılı bir şekilde fırlatılıp devreye alınması hâlinde Lazuli, yaklaşık 30 yıldır görev yapan Hubble Uzay Teleskobu’nun çok daha modern ve güçlü bir alternatifi olacak.

Schmidt çifti yatırımın tam tutarını açıklamasa da, toplam bütçenin en az yarım milyar dolar seviyesinde olduğu tahmin ediliyor.

Wendy Schmidt konuyla ilgili yaptığı açıklamada, uzun süredir hükümetlerin ya da özel sektörün sınırlarını aşan araştırmaları desteklemeyi amaçladıklarını belirterek, bu sistemle evreni anlamaya yönelik çoklu yaklaşımların mümkün hâle geleceğini vurguladı.

Lazuli: Hubble’ın daha güçlü ve modern versiyonu

Adını lapis lazuli taşının derin mavi renginden alan Lazuli, 3,1 metre çapında aynaya sahip bir optik uzay teleskobu olacak. Karşılaştırmak gerekirse, Hubble’ın ana aynası 2,4 metre çapında.

Lazuli’nin 2028’in sonlarına doğru fırlatılması, bilimsel gözlemlere ise 2029’da başlaması planlanıyor.

Daha yüksek yörünge, daha temiz gözlem

Lazuli’yi Hubble’dan ayıran en önemli farklardan biri yörüngesi. Yeni teleskop, Dünya’dan çok daha uzakta; en uzak noktası 275 bin kilometreye, en yakın noktası ise 77 bin kilometreye ulaşan eliptik bir yörüngede görev yapacak. Bu mesafe, jeostatik yörüngenin yaklaşık iki katı.

Bu sayede Lazuli, günümüzde Hubble’ı giderek daha fazla etkileyen Starlink ve benzeri uydu geçişlerinden büyük ölçüde kurtulacak. Ekip, bu yükseklikte teleskop üzerindeki kontrolün sürekli sağlanabileceğini ve verilerin hızlı biçimde Dünya’ya aktarılabileceğini belirtiyor.

Schmidt Sciences bünyesindeki Astrofizik ve Uzay Enstitüsü’nün başındaki Arpita Roy, Lazuli’yi “Hubble’ın modern bir yorumu” olarak tanımlıyor. Daha büyük bir ayna, daha hızlı tepki süresi ve güncel enstrümanlar bu yaklaşımın temelini oluşturuyor.

Exoplanet avında yeni bir silah

Lazuli’de geniş açılı bir kamera, bir spektrograf ve özellikle dikkat çeken bir koronagraf yer alacak. Bu sistem, yıldız ışığını bastırarak çevresindeki ötegezegenlerin atmosferlerini ve diğer ayrıntılarını incelemeyi mümkün kılacak.

Projenin genel entegrasyonu ve yönetimi Schmidt Sciences tarafından yürütülecek. Ana yükleniciler henüz açıklanmasa da hedef oldukça net: konseptten fırlatmaya beş yıldan kısa sürede ulaşmak.

Hızlı geliştirme, daha kontrollü maliyet

Schmidt Sciences Başkanı Stuart Feldman’a göre NASA’nın büyük uzay teleskopları genellikle 25 yıla varan geliştirme süreçlerinden geçiyor. Bu da kimi zaman bilim insanlarının tasarladığı araçları ancak kariyerlerinin sonuna yaklaşırken kullanabilmeleri anlamına geliyor.

Daha hızlı ilerlemek hem maliyetleri kontrol altında tutmayı hem de bilimsel çıktıları öne çekmeyi hedefliyor. Feldman, Lazuli’nin başarıya ulaşması konusunda “orta-yüksek” seviyede güven duyduklarını belirtirken, NASA’nın göze alamayacağı bazı riskleri bilinçli şekilde üstlendiklerini de kabul ediyor.

Başarılı olması hâlinde Lazuli, bu ölçekte özel kaynaklarla finanse edilip uzaya gönderilen ilk teleskop olarak tarihe geçebilir.

Yerdeki üç teleskop da en az Lazuli kadar iddialı

Schmidt Observatory System kapsamındaki diğer üç teleskop ise ABD’nin güney ve batı bölgelerinde, yer tabanlı olarak kurulacak. Ancak bu projeler de en az Lazuli kadar yenilikçi.

Ortak noktaları ise modüler yapılar, gelişmiş hesaplama gücü, yüksek veri depolama kapasitesi ve yapay zekâ destekli analiz.

Argus Array: Gökyüzünün filmi çekilecek

Texas’ta kurulması planlanan Argus Array, 11 inçlik aynalara sahip 1.200 küçük teleskoptan oluşacak. Bu sistem, toplamda 8 metrelik tek bir teleskobun etkisini yaratacak ve tüm Kuzey Yarımküre’yi görüntüleyecek.

Her saniye bir görüntü üretecek olan Argus Array, süpernova gibi olaylar için adeta “geri sarılabilir” bir gökyüzü arşivi sunacak.

DSA Radyo Teleskobu: Evrenin radyo haritası

Nevada’daki bir vadide kurulacak DSA, 6 metre çapında antenlere sahip 1.600 radyo çanağından oluşacak. Tek ve dev bir teleskop yerine bu yaklaşım, maliyetleri ciddi ölçüde düşürüyor.

Proje, evrendeki 1 milyardan fazla radyo kaynağını haritalamayı hedefliyor ve her 15 dakikada bir gökyüzü görüntüsü üretecek.

LFAST: Ölçeklenebilir spektroskopi

Arizona merkezli LFAST, 20 adet 80 cm’lik aynayı tek bir yapı içinde barındırarak 3 metrelik bir teleskobun gözlem gücünü sunacak. Sistem zamanla genişletilebilecek şekilde tasarlanıyor ve başka gezegenlerde biyolojik izlerin araştırılmasına katkı sağlayacak.

Açık veri, Açık bilim

Bu teleskopları mümkün kılan temel faktörler arasında elektronik bileşenlerin küçülmesi, yapay zekâdaki ilerlemeler, daha güçlü bilgisayarlar ve daha ucuz fırlatma imkânları yer alıyor. Feldman’a göre bu projelerin çoğu, yalnızca beş yıl önce bile hayata geçirilemezdi.

Schmidt çifti, tüm verilerin açık ve ücretsiz şekilde paylaşılacağını özellikle vurguluyor. Teleskop zamanı satılmayacak; bunun yerine en iyi bilimsel fikirler için açık bir değerlendirme süreci işletilecek.

Amaç net: Küresel astronomi topluluğuna kalıcı ve erişilebilir bir katkı sağlamak.

Astronomi için tarihi bir katkı

Schmidt Sciences, Argus Array gibi projelerde yeni nesil ticari uzay şirketleriyle de çalışıyor. Projelerin maliyetleri tam olarak açıklanmasa da, yalnızca Lazuli’nin bile yüz milyonlarca dolarlık bir yatırım gerektirdiği ifade ediliyor.

Kısacası, hem uzayda hem de yerde hayata geçirilecek bu dört teleskop, modern astronomi için çok büyük ve dönüştürücü bir adım olarak görülüyor.