Çin’in gümrüksüz satış adası
Çin yönetimi Hainan Adası'nı küresel ticarete açılmanın simgesi olarak sunarken, adaya giren malların ülkenin geri kalanına ulaşmasına izin vermiyor. Uzmanlara göre Hainan, gerçek bir açılımdan çok sınırlı ve sembolik bir vitrin işlevi görüyor.
Çin yönetimi Hainan Adası'nı küresel ticarete açılmanın simgesi olarak sunarken, adaya giren malların ülkenin geri kalanına ulaşmasına izin vermiyor. Uzmanlara göre Hainan, gerçek bir açılımdan çok sınırlı ve sembolik bir vitrin işlevi görüyor.
11 Ocak 2026, 09:00
Dünya genelinde gümrük vergileri artarken ve ABD Başkanı Donald Trump onlarca yıllık küreselleşmeyi sona erdirme sözü verirken, Çin yönetimi tropikal bir adayı bunun tam tersine ilerlediğinin kanıtı olarak öne çıkarıyor. Çin’in güney kıyılarında, Singapur’un 50 katı büyüklüğünde bir eyalet olan Hainan Adası, geçen ay ithalatın çoğundaki gümrük vergilerini kaldırdı, şirketler ve bireyler için vergileri ciddi biçimde düşürdü ve kendisini dünyanın en büyük “serbest ticaret limanı” ilan etti. Çin, bunu dünyayla iki yönlü ticarete hazır olduğunun bir sembolü olarak sundu.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Hainan’ı “yeni dönemde Çin’in dışa açılmasına öncülük eden önemli bir kapı” olarak tanımladı. Pekin’in sunduğu şekliyle, Hainan’ın gümrüksüz ticaret deneyi, Mao Zedong’un 1976’daki ölümünün ardından Çin’in erken reform döneminin ruhunu çağrıştırıyor. Komünist Parti o dönem bazı bölgelerde cesur serbest piyasa politikalarını denemeye başladı. İşe yarayan uygulamalar daha geniş çapta hayata geçirildi.
Ancak Çin’in küresel ticaretteki konumu bugün çok farklı. Ülke, dünyanın rakipsiz üretim gücü ve ikinci büyük ekonomisi haline geldi. Şi, defalarca kendi kendine yeterliliği savundu ve Çin’in hiçbir yabancı unsura bağımlı olmamasını sağlamaya çalıştı. Geçen yıl Çin’e 1 trilyon dolarlık bir ticaret fazlası kazandıran yüksek gümrük vergileri ve ihracat odaklı politikaları değiştirmeye ise pek ilgi göstermedi.
Avustralyalı bir araştırma merkezi olan Lowy Enstitüsü’nde Doğu Asya kıdemli uzmanı Richard McGregor, “Hainan’ın ulusal ekonominin daha geniş ve sistematik bir açılımının öncüsü olduğuna dair hiçbir işaret yok” dedi. Ayrıca McGreor, rekor düzeyde ticaret fazlalarının olduğu bir dönemde Hainan’ın serbest ticaret antreposu olarak yeni rolünün, siyasi ve halkla ilişkiler açısından “güçlü bir yem kokusu taşıdığını” ekledi.
Diğer bölgelere gönderilmelerine izin yok
Yabancı malların çoğu, artık nüfusu Çin toplamının yüzde 1’inden az olan 10 milyonluk Hainan’a serbestçe girebiliyor. Ancak bu ithalatın, katı koşullar sağlanmadıkça ülkenin diğer bölgelerine gitmesine izin verilmiyor. Bu politika bileşimi, Hainan’a gümrüksüz giren malların yüksek gümrük vergilerinin hala geçerli olduğu ülkenin diğer bölgelerine sızmasını önlemeyi amaçlıyor.
Çin’in korumacı ticaret politikalarından vazgeçmeyi planlamadığı, Hainan Serbest Ticaret Limanı’nın 18 Aralık’ta faaliyete geçmesinden birkaç gün sonra açıkça görüldü: Pekin’deki ticaret bakanlığı, Avrupa’dan Çin’e yapılan süt ürünleri ithalatına yüzde 42,7’ye varan gümrük vergileri getirdi. Yılın son gününde bakanlık, ithalatı sınırlamak amacıyla kota sistemi ve yüzde 55’lik gümrük vergilerinden oluşan “ithal sığır eti için koruma önlemleri”ni duyurdu. 6 Ocak’ta ise Çin, Japonya’ya hem sivil hem askeri amaçla kullanılabilen malların ihracatına sıkı kontroller getireceğini açıkladı. Hainan’a ithal edilen mallar, değerlerini en az yüzde 30 artıracak şekilde işlenmedikçe Çin’in diğer bölgelerine gümrüksüz olarak gönderilemiyor.
Eyalet başkentindeki devasa bir yolcu ve yük terminali olan Haikou Yeni Limanı’nda gemiler gece gündüz komşu Guangdong eyaletine sefer yapıyor. Ancak eskiden bir iç taşımacılık merkezi olan bu liman, fiilen uluslararası bir sınır haline gelmiş durumda. Çin gümrük idaresi, Hainan’dan Çin’in diğer bölgelerine giden malların akışını kontrol ediyor; kamyonları, ülkenin geri kalanına kaçırılan gümrüksüz mallar açısından denetliyor.
Hawai ile kıyaslıyorlar
Son derece kısıtlı olmasına rağmen, Hainan ötesindeki Çin pazarına erişim ihtimali, Guangdong veya diğer Çin eyaletlerine satış yaparken yüksek gümrük vergileriyle karşılaşacak bazı yabancı şirketleri şimdiden cezbetmiş durumda. Hainan, palmiye ağaçlarıyla çevrili plajları ve tatil köyleri nedeniyle kendisini Hawaii ile kıyaslamayı seviyor; Hawaii gibi, ada aynı zamanda askeri tesislerle de dolu. Bunlar arasında, Çin’in Güney Çin Denizi üzerindeki iddialarını güçlendirmesiyle birlikte hızla büyüyen, güneydeki tatil kenti Sanya yakınlarındaki dev bir deniz üssü de bulunuyor. Şi, gümrüksüz politikaları tanıtmak için kasım ayında Hainan’ı ziyaret etti. Ancak asıl amacı deniz üssünü denetlemek ve yeni bir uçak gemisinin hizmete giriş törenine katılmaktı. Şi, Hainan’ın stratejik öneminin, güvenlik çıkarlarının ekonomik hedeflerin önüne geçmesi gerektiği anlamına geldiğini açıkça ortaya koydu.
New York Times’ın haberine göre adaya dair açıklama yapan Çin Komünist Parti yetkilileri adadaki özel şirketlere de yeni gümrüksüz rejimin işlerini nasıl etkileyebileceğini tartışmamaları talimatını verdi. Yetkililerin tedirgin olmak için iyi nedenleri var. Gümrüksüz sistemin geçen ay başlamasından birkaç gün önce, Şanghay’daki bir mahkeme, adanın eski uzun süreli Komünist Parti lideri Luo Baoming’i, yaklaşık 30 yıllık kariyeri boyunca 113 milyon yuanın (yaklaşık 16 milyon dolar) üzerinde rüşvet aldığı gerekçesiyle 15 yıl hapis cezasına çarptırdı. Luo, son yıllarda yolsuzluk nedeniyle hapse gönderilen son üst düzey Hainan yetkilisi oldu.
Şi planı ilk kez 2018’de duyurdu
Hong Kong’un yanındaki Shenzhen gibi rakip özel bölgelerin olağanüstü ekonomik büyümesiyle boy ölçüşemeyen Hainan, yıllarca güneşli ama ikinci planda kalan bir yer olarak görüldü. Turizm sektörünü, tıbbi turizm dahil olmak üzere geliştirdi; yeni otoyollar ve yüksek hızlı demiryolu hatları inşa etti. 1990’larda ise komünizm altındaki Çin’in ilk emlak çöküşünü yaşayan ada oldu. Şi, Hainan’ı bir serbest ticaret merkezi haline getirme planlarını ilk kez 2018’de duyurdu. Proje, Haikou ve Sanya’da dev gümrüksüz alışveriş merkezlerinin açılmasıyla başladı. Bu, indirimli yabancı lüks markalar arayan Çinli turistleri çekti ancak emlak krizinin izlerini hala taşıyan adanın ekonomik talihini tersine çevirmeyi başaramadı.
Singapur Ulusal Üniversitesi’ndeki Asya Rekabetçilik Enstitüsü’nün bir çalışmasına göre Hainan’daki serbest limanın bugünkü gelişimi “sert gerçeklik sınavlarıyla” karşı karşıya. Rapora göre Hainan, diğer Çin Özel Ekonomik Bölgeleri’ne kıyasla çok daha az başarılı ve görece düşük düzeyde yabancı yatırım çekiyor. Buna karşılık bazılarına göre Hainan’ın önemi, dengeleri bozmadan yenilikçi politikaların test edildiği bir alan olmasından kaynaklanıyor.