Protestoların günlerdir devam ettiği İran'da internet neredeyse tamamen kesildi. SMS ve diğer mobil iletişim ağları da büyük ölçüde kısıtlanmış durumda. Yeni bir seviyeye ulaşan protesto dalgası ve rejimin sert önlemleri, önümüzdeki günlerin ülkenin geleceği için belirleyici olabileceğine işaret ediyor.

Dijital haklar konusunda çalışan, ABD merkezli Miaan Grubu adlı sivil toplum örgütünden Amir Rashidi, Deutsche Welle'ye (DW) yaptığı açıklamada "Tüm iletişim kanallarında, özellikle Starlink ağında büyük çaplı kesintiler yaşanıyor" dedi. "Rejim için bu bir hayatta kalma meselesi" tespitinde bulunan dijital haklar uzmanı Rashidi, rejimin interneti uzun süre kapalı tutabileceğini düşünüyor.

Son protesto dalgası ilk olarak ağır ekonomik kriz, yüksek enflasyon ve ulusal para birimi riyalin sert değer kaybı nedeniyle patlak vermişti. Ancak kısa sürede ekonomik taleplerin ötesine geçerek daha siyasi bir karakter kazandı.

Rıza Pehlevi İranlılar için bir alternatif mi?

ABD'de sürgünde yaşayan İranlı muhalif lider Rıza Pehlevi'nin sosyal medyadan yaptığı çağrıyla da göstericiler Perşembe akşamı koordineli bir şekilde sokağa indi. 65 yaşındaki Pehlevi, Instagram'da 80 milyondan fazla kez izlenen videosunda "Tepkinize göre bir sonraki eylem çağrılarını duyuracağım" ifadelerini kullandı.

Sürgünde yaşayan İranlı muhalif lider Rıza PehleviFotoğraf: Joel Saget/AFP/Getty Images

Ülkenin hem kırsal bölgelerinde hem de Tahran ve Meşhed gibi büyük kentlerinde on binlerce kişinin sokağa çıkması, protestoların toplumsal tabanının genişlediğine işaret ediyor. Güvenlik güçleriyle göstericiler arasında yaşanan çatışmalarda onlarca kişinin hayatını kaybettiği söyleniyor. Ancak can kayıplarıyla ilgili resmi bir açıklama yapılmış değil.

İran'da 1979 yılında Humeyni liderliğinde gerçekleşen devrimle 54 yıllık Pehlevi Hanedanlığı yıkılmıştı. Devrik lider Şah Rıza Pehlevi'nin en büyük oğlu olan Rıza Pehlevi'nin özellikle sürgündeki İranlı muhalifler arasında anlamlı bir desteğe sahip olduğu değerlendiriliyor.

Ancak protestocuların 1979'daki devrimle ortadan kaldırılan monarşiyi geri isteyip istemedikleri belli değil. İran nüfusunun ortalama yaşı şu anda 33-34 civarında, bu nedenle monarşi altında yaşamış olanların sayısı giderek azalıyor.

Prens Rıza Pehlevi'nin şu anda özellikle muhalefet grupları arasındaki liderlik boşluğundan yararlandığı tahmin ediliyor.

Bu protesto dalgasının diğerlerinden farkı ne?

İran, 1979'teki İslam devriminden sonra defalarca kez protestolara sahne oldu ve çoğu da rejim tarafından sertlikle bastırıldı. Uzmanlar, son yaşananların geçmiş yıllardaki protestolardan ayıran farkını rejimin hem içeride hem dışarıda zayıflamış olmasına bağlıyor.

Rejimin Suriye'deki destekçilerinden Beşar Esad'ın devrilmesi ve Devrim Muhafızları'nın üst düzey komutanlarının ABD tarafından hedef alınması Tahran'ın stratejik konumunu ciddi biçimde zedeledi. Buna ek olarak yaptırımların yeniden devreye girmesi, ekonomik yıkım ve iklim değişikliğine bağlı su krizi de rejimi derinden sarstı.

Bu ortamda uzun yıllardır bastırma ve korku üzerine kurulu olan yönetim araçlarının caydırıcılığını yitirdiği değerlendiriliyor.

İran'ın ruhani lideri Ayetullah Ali HamaneyFotoğraf: Office of the Iranian Supreme Leader/WANA/REUTERS

Ancak internetin tamamen kesilmesi, insan hakları örgütlerinde ve İran diasporasında geçmiş protestolarda yaşanan kanlı bastırma senaryolarının tekrarlanabileceği endişesini güçlendiriyor.

İran'da katliam yapılacağı korkusu

Fransa'da sürgünde yaşayan İranlı avukat Marzieh Mohebi, DW'ye yaptığı değerlendirmede, "Uluslararası toplum İran'daki protestocuları yalnız bırakmamalı" dedi. 2022'deki protesto dalgaları sırasında güvenlik güçlerinin hedefine giren Mohebi, ülkeyi terk etmek zorunda kalmıştı.

Mohebi, internet kesintilerine atfen "Bu izolasyonun amacı büyük çaplı bir katliam gerçekleştirmek olabilir" dedi ve ekledi: "İran halkı çaresiz durumda. Sesleri susturuldu, iletişim kurma imkânları yok."

Tahran yönetimi gösteriler karşısında söylemini sertleştirmiş durumda. Dinî lider Ayetullah Ali Hamaney, protestocuları "yabancı güçlerin maşası" olarak nitelendiriyor ve özellikle ABD'yi hedef alıyor.